Gratis openbaar vervoer bestaat niet

bussen_grote_markt-website-m

Deze week werd bekend dat de gemeente Groningen gaat onderzoeken of het openbaar vervoer voor minimuminkomens gratis kan worden. Dit vind ik in beginsel een sympathiek idee.

Hoe sympathiek het ook klinkt, het wil niet zeggen dat gratis openbaar vervoer ook verstandig is. Allereerst wil er op wijzen dat “gratis” eigenlijk niet bestaat. There ain’t no such thing as a free lunch. Als een deel van de OV-reizigers niet meer hoeft te betalen, betekent dit dat op z’n minst de variabele kosten elders uit gefinancierd moeten worden: de resterende OV-reizigers, of extra subsidie. Maar ook die extra subsidie moet ergens vandaan komen en kan bijvoorbeeld niet aan ander armoedebeleid worden besteed.

Inkomstenderving
Juist lage inkomens nemen gemiddeld vaker het openbaar vervoer dan hoge inkomens. Dit heeft onder andere te maken met een verschil in autobezit. Als openbaar vervoer gratis zou worden voor lage inkomens, dan leidt dit onmiddellijk tot inkomstenderving. In Groningen is de overheid zélf opbrengstverantwoordelijk, dus inkomstenderving bij de kaartverkoop leidt direct tot minder inkomsten bij het OV-bureau Groningen-Drenthe. De lage inkomens die al met het OV reizen betalen immers nu nog voor hun kaartje, en dan niet meer.

De ontwikkeling van de BDU Verkeer & Vervoer blijft al jaren sterk achter bij de kostenontwikkelingen in het OV en dat maakt dat het sowieso al erg moeilijk is om het huidige OV-voorzieningsniveau in stand te houden. Gratis OV vereist óf extra OV-budget, óf leidt tot minder of duurder openbaar vervoer.

Risico op vraagexplosie en verdringing fiets
In de economie kent men een vraagcurve die aangeeft hoe de vraag zich verhoudt bij een verandering van de prijs. Nabij prijs = 0 loopt zo’n vraagcurve bijna verticaal. Verlaging naar een prijs van 0 betekent een explosieve toename in de vraag, oftewel véél meer reizigers. Dat leidt tot hogere kosten voor de inzet van extra materieel en personeel. Die kosten moeten financieel gedekt zijn.

effect gratis OV
Effect van gratis OV: de vraag groeit, waardoor de capaciteit onvoldoende wordt.

Groningen heeft als studenten- en fietsstad een andere verkeersdynamiek dan veel andere steden. Gratis openbaar vervoer blijkt in de praktijk vooral te concurreren met de fiets en de voet. Waarom nog fietsen (met risico op lekke band, andere reparaties of diefstal), als je gratis met de bus kan? In een fietsstad als Groningen zal gratis OV leiden tot verschuiving van de fiets naar de bus.

Beleidsdoel wordt nauwelijks behaald
Het gratis OV voor minimuminkomens is bedoeld om mensen met weinig geld uit een isolement te houden. De bus is namelijk relatief duur, waardoor deze groep niet zo makkelijk met de bus op bezoek kan bij familie en vrienden. Op zich is dat een nobel doel, maar de vraag is of deze beleidstheorie helemaal op gaat als alleen het busvervoer in de stad Groningen gratis wordt. Het gaat dan immers alleen om reizen die ook met de fiets gedaan kunnen worden. Voor mensen met een lichamelijke beperking en senioren is er al de vervoersregeling van de WMO. De vraag die gesteld kan worden is in welke behoefte gratis OV in de stad Groningen nog voorziet die niet met de fiets en de WMO kan worden ingevuld.

Stiekem een bezuinigingsmaatregel?
Een spreekwoord zegt: als de vos de passie preekt, boer let op je kippen! Of in dit geval: als een College van een gemeente die fors moet bezuinigen ineens een plan voor gratis openbaar vervoer omarmt, zit er wellicht een addertje onder het gras. Zoals hiervoor aangegeven is er een grote overlap tussen gratis stadsvervoer enerzijds en de fiets en de WMO anderzijds.

Met andere woorden: als de bus voor minimuminkomens gratis wordt, dan kan je bezuinigen op de vervoersregeling in de WMO. De WMO-gerechtigden kunnen dan verwezen worden naar de reguliere stadsbus, in plaats van een vervoersindicatie krijgen. Het is dan de vraag voor wie gratis OV dan “gratis” is: de minimuminkomens, of het College van B&W dat voor een groter bedrag op de WMO kan bezuinigen dan gratis OV kost?

Hoe kan je wél effectief lage inkomens ondersteunen?
Openbaar Vervoer moet dus in ieder geval niet helemaal gratis worden, omdat dit leidt tot ongewenste effecten. Er zijn betere opties denkbaar om de lage inkomens te ondersteunen:
1) een gratis 40%-kortingskaart voor minimuminkomens;
2) goedkope “eurokaartjes” van bijvoorbeeld 0,50 of 1 euro op vertoon van een opnieuw in te voeren fysieke Stadjerspas (een voordeelpas voor lage inkomens);
3) goedkope maand- of jaarabonnementen, bijvoorbeeld voor 5 á 10 euro per maand;

Het onderzoek naar “gratis” OV van de gemeente Groningen zou moeten worden uitgebreid met voornoemde mogelijkheden. Daarnaast kan ook gedacht worden aan alternatieve vormen van vervoer, zoals vrijwilligersvervoer of een vervoerscoöperatie.